Sáng ngày 02/4/2026, tại trụ sở 135A Pasteur (phường Xuân Hòa, TP. Hồ Chí Minh), Hội nghị Khu vực phía Nam của Hội Hỗ trợ Phát triển Kinh tế Miền núi Việt Nam (VAMEDA) đã diễn ra với sự tham dự của đông đảo chuyên gia, doanh nhân và đại diện các tổ chức liên quan. Đây được xem là một dấu mốc quan trọng trong quá trình chuẩn bị cho Đại hội nhiệm kỳ III (2026-2031), đồng thời đánh dấu bước chuyển chiến lược của VAMEDA từ mô hình hỗ trợ truyền thống sang một thiết chế phát triển tích hợp, có năng lực kiến tạo và dẫn dắt hệ sinh thái kinh tế miền núi
Bối cảnh chuyển đổi thể chế và cơ hội từ các chương trình quốc gia
Phát biểu khai mạc, TS. Trần Quý – Viện trưởng Viện Phát Triển Kinh Tế Số Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội, đồng thời là Trưởng Cơ quan đại diện phía Nam của Hội – đã chỉ rõ những thay đổi mang tính nền tảng đang định hình lại không gian phát triển của VAMEDA.
Trước hết là sự điều chỉnh quan trọng trong cấu trúc quản lý nhà nước, khi chức năng quản lý dân tộc và tôn giáo được hợp nhất trong Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp cận mới đối với các chương trình phát triển kinh tế miền núi. Các mô hình sinh kế không thể tách rời yếu tố văn hóa, tín ngưỡng và đặc thù cộng đồng, mà cần được thiết kế theo hướng tích hợp, hài hòa giữa phát triển kinh tế với bảo tồn bản sắc.
Song song đó, việc triển khai Chương trình Mục tiêu Quốc gia giai đoạn 2026-2035, với sự tích hợp của ba chương trình lớn gồm xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, đã mở ra một không gian nguồn lực quy mô lớn. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy tiến độ giải ngân tại nhiều địa phương còn chậm, thiếu cơ chế kết nối hiệu quả giữa chính sách và thị trường. Đây chính là khoảng trống mà VAMEDA có thể tham gia với vai trò trung gian kết nối, tư vấn và triển khai.
Từ bối cảnh đó, Hội nghị đã thống nhất chủ trương tái cấu trúc theo hướng phân vùng chiến lược. Đồng thời, VAMEDA sẽ thúc đẩy hình thành các pháp nhân và chi hội độc lập, tạo sự linh hoạt trong vận hành, phù hợp với yêu cầu thực tiễn tại từng địa bàn.
Tái định vị chiến lược: Hình thành nền tảng kiến tạo phát triển
Một trong những nội dung trọng tâm của hội nghị là thảo luận và góp ý cho đề án hoạt động nhiệm kỳ III của VAMEDA phía Nam. Theo đó, Hội sẽ chuyển từ vai trò hỗ trợ sang vai trò kiến tạo, dựa trên bốn trụ cột chiến lược.
Thứ nhất, nâng cao năng lực tham gia chính sách. VAMEDA sẽ phát triển theo định hướng một tổ chức tư vấn độc lập, có khả năng tham gia phản biện và đề xuất chính sách liên quan đến phát triển kinh tế miền núi, nông thôn và cộng đồng dân tộc thiểu số.
Thứ hai, xây dựng hệ sinh thái liên kết đa bên. Hội định vị mình là trung tâm kết nối giữa ba chủ thể: cơ quan quản lý nhà nước, khu vực doanh nghiệp và cộng đồng địa phương. Mô hình này nhằm đảm bảo sự đồng bộ giữa chính sách, nguồn lực và nhu cầu thực tiễn.
Thứ ba, chuyển trọng tâm sang đào tạo và phát triển năng lực. Thay vì các hoạt động hỗ trợ mang tính ngắn hạn, VAMEDA sẽ tập trung vào đào tạo kỹ năng kinh tế số, thương mại điện tử, quản trị sản xuất và tiếp cận thị trường cho người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ tại khu vực miền núi.
Thứ tư, cung cấp dịch vụ phát triển tích hợp. Các dịch vụ được định hướng theo chuỗi giá trị, bao gồm tư vấn quy hoạch, đánh giá ESG, hỗ trợ chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, cũng như phát triển các thị trường mới như tín chỉ carbon và sản phẩm Halal.
Diễn đàn thực tiễn: Kết nối ý tưởng với khả năng triển khai
Điểm nổi bật của hội nghị là sự tham gia tích cực của cộng đồng doanh nghiệp và chuyên gia, với nhiều đề xuất mang tính ứng dụng cao.
Trong lĩnh vực môi trường và phát triển bền vững, các ý kiến tập trung vào việc xây dựng các mô hình kinh tế xanh có khả năng tạo giá trị thực. Định hướng phát triển năng lượng tái tạo, nông nghiệp công nghệ cao, du lịch sinh thái và khai thác nguồn tài chính quốc tế được xem là những hướng đi có tiềm năng lớn.
Ở góc độ phát triển sản xuất, các doanh nghiệp nhấn mạnh vai trò của thị trường đầu ra. Việc xây dựng một hệ sinh thái tiêu dùng bền vững, trong đó sản phẩm miền núi có thể tiếp cận trực tiếp đến người tiêu dùng trong nước và quốc tế, được xác định là yếu tố then chốt.
Các chia sẻ thực tiễn từ doanh nghiệp sản xuất và xuất khẩu cũng cho thấy những khó khăn hiện hữu, đặc biệt là chi phí logistics và cơ chế thuế. Từ đó, nhiều kiến nghị được đưa ra liên quan đến việc hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ số nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.
Bên cạnh đó, các sáng kiến công nghệ ứng dụng tại địa phương, như mô hình hạ tầng dịch vụ công cộng thông minh kết hợp kinh doanh sản phẩm OCOP, đã mở ra hướng tiếp cận mới trong việc giải quyết đồng thời bài toán môi trường và sinh kế.
Định hình không gian phát triển mới: Số hóa, kinh tế xanh và thị trường toàn cầu
Tổng hợp các ý kiến, hội nghị đã xác định rõ các lĩnh vực ưu tiên trong giai đoạn tới.
Thứ nhất là chuyển đổi số trong nông nghiệp và kinh tế địa phương. VAMEDA sẽ thúc đẩy việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất, truy xuất nguồn gốc và thương mại điện tử, qua đó giúp sản phẩm miền núi tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.
Thứ hai là phát triển thị trường Halal, một lĩnh vực có quy mô toàn cầu lớn và dư địa tăng trưởng cao. Việc hỗ trợ các hợp tác xã và doanh nghiệp đạt tiêu chuẩn Halal sẽ mở ra cơ hội xuất khẩu sang các thị trường tiềm năng tại Trung Đông và Đông Nam Á.
Thứ ba là khai thác thị trường tín chỉ carbon. Với lợi thế về diện tích rừng và hệ sinh thái tự nhiên, khu vực miền núi có tiềm năng trở thành nguồn cung tín chỉ carbon quan trọng. VAMEDA sẽ đóng vai trò tập hợp và kết nối các dự án quy mô nhỏ thành các chương trình lớn, đủ điều kiện tham gia thị trường quốc tế.
Thứ tư là phát triển du lịch cộng đồng gắn với bản sắc văn hóa và ứng dụng công nghệ. Các mô hình du lịch sẽ được thiết kế theo hướng tích hợp, vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa nâng cao trải nghiệm thông qua các nền tảng số.
Kiện toàn tổ chức và chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mới
Một nội dung quan trọng khác của hội nghị là công tác tổ chức và nhân sự. VAMEDA phía Nam xác định cần nhanh chóng hoàn thiện bộ máy theo hướng chuyên nghiệp, với các ban chức năng như nghiên cứu chính sách, truyền thông, kinh tế số và tài chính xanh.
Đồng thời, Hội phát động chương trình kết nối hội viên và đối tác, tạo nền tảng cho việc hình thành hệ sinh thái hoạt động rộng khắp. Việc huy động sự tham gia của doanh nghiệp, chuyên gia và các tổ chức tài chính được xem là yếu tố quyết định để chuyển các ý tưởng thành dự án cụ thể.
Trong thời gian tới, VAMEDA phía Nam đặt mục tiêu thành lập các trung tâm và doanh nghiệp xã hội trực thuộc, nhằm tạo cơ chế vận hành linh hoạt và đảm bảo nguồn lực tài chính cho các chương trình phát triển.
Kết luận
Hội nghị Khu vực phía Nam ngày 02/4/2026 đã cho thấy rõ quyết tâm đổi mới của VAMEDA trong giai đoạn phát triển mới. Trên nền tảng những thay đổi về thể chế và cơ hội từ các chương trình quốc gia, Hội đang từng bước tái định vị vai trò, hướng tới trở thành một tổ chức kiến tạo hệ sinh thái phát triển kinh tế miền núi.
Việc lựa chọn chuyển đổi số, kinh tế xanh và liên kết thị trường làm trụ cột phát triển thể hiện một cách tiếp cận phù hợp với xu thế toàn cầu. Quan trọng hơn, sự tham gia tích cực của cộng đồng doanh nghiệp và chuyên gia đã tạo ra động lực thực tiễn, giúp các định hướng chiến lược có khả năng triển khai cụ thể.
Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao về bao trùm và bền vững, VAMEDA đang đứng trước cơ hội khẳng định vai trò của mình như một thiết chế kết nối, điều phối và thúc đẩy phát triển tại các vùng còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác. Hội nghị lần này chính là bước khởi đầu cho một chặng đường chuyển mình toàn diện, hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng sống và tạo dựng sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi trong những năm tới.
(Thảo Vy – Hồng Nga)